JOLANTA JAKUBIK
Nauczyciel w ZS nr 1
w Szczecinie


TEMAT: Ścieżka czytelniczo – medialna jako jedna ze ścieżek edukacyjnych w zreformowanym modelu kształcenia gimnazjalnego i ponadgimnazjalnego a promocja biblioteki.


W ramach reformy edukacji wprowadzono ścieżki edukacyjne – rodzaj zajęć edukacyjnych o charakterze międzyprzedmiotowym realizowanym we wszystkich typach szkół. Treści ścieżek mają szczególne znaczenie wychowawcze, poznawcze i nie mieszczą się w całości w żadnym z przedmiotów nauczania. Realizacja ścieżek odbywa się zazwyczaj w ramach różnych przedmiotów i wymaga ścisłej współpracy nauczycieli.
Modele realizacji ścieżek mogą być różne. Zależą od wielu czynników, m. in. od zaangażowania nauczycieli, ich twórczej inwencji, umiejętności współdziałania w zespole, warunków i możliwości szkoły.
Wyróżnia się kilka modeli realizacji ścieżek:
1. Model linearny (nonoprzedmiotowy) realizowany zwykle przez jednego nauczyciela w ramach dodatkowych zajęć;
2. Model rozbieżny (miltidyscyplinarny) realizowany przez kilku nauczycieli na różnych przedmiotach. Podsumowanie zajęć odbywa się po zrealizowaniu wszystkich treści np. na lekcji wychowawczej;
3. model przepływowy (interdyscyplinarny) realizowany przez wielu nauczycieli w formie uporządkowanych sekwencji zajęć zsynchronizowanych w czasie.

Za najważniejszą wśród ścieżek uznaje się ścieżkę czytelniczo – medialną, którą nieprzypadkowo określa się jako edukację edukacji. Jej treści i cele powinny być obecne na wszystkich zajęciach edukacyjnych. A są to:


Cele edukacyjne
1. Przygotowanie się do samokształcenia poprzez umiejętne pozyskiwanie i opracowywanie informacji pochodzących z różnych źródeł.
2. Rozumienie natury i roli mediów we współczesnej cywilizacji.
3. Zachowanie tożsamości kulturowej wobec globalizacji kultury.
4. Zdobycie umiejętności przekazu i krytycznego odbioru treści komunikatów medialnych.
5. Zachowanie postawy dystansu i krytycyzmu wobec informacji przekazywanych przez media.

Treści nauczania
1. Tradycyjne i nowoczesne źródła informacji (od książki do przekazów internetowych); najnowsze techniki informacyjne i ich dostępność.
2. Współczesne instytucje wydawnicze i instytucje zajmujące się dystrybucją książek i prasy.
3. Kompetencje czytelnicze niezbędne do odbioru tekstów literackich, naukowych i popularnonaukowych.
4. Globalizacja życia. Cywilizacja informacyjna i kultura mediów. Pojęcie czwartej władzy.
5. Media publiczne i prywatne - zadania i interesy. Rynkowość mediów i jej społeczne skutki. Wpływ mediów na różne aspekty życia człowieka.
6. Zagrożenia dla psychicznego i moralnego rozwoju człowieka płynące z mediów. Różne formy uzależnień medialnych.
7. Warsztat pracy dziennikarza (prasowego, radiowego, telewizyjnego).
8. Warsztat pracy reżysera (filmowego, teatralnego).
9. Wywieranie wpływu na ludzi. Metody i techniki perswazji i manipulacji stosowane w reklamie zewnętrznej, prasowej, radiowej i telewizyjnej.
10. Analiza porównawcza wybranej informacji zaczerpniętej z różnych źródeł (z prasy, audycji telewizyjnych lub radiowych). Kryteria wskazujące na rzetelność i obiektywizm tej informacji.
11. Wybór międzynarodowych i polskich przepisów prawa dotyczących mediów.
Osiągnięcia
1. Umiejętność sprawnego zebrania określonych informacji i wyselekcjonowania przydatnych treści (w tym sporządzenie bibliografii).
2. Postrzeganie roli mediów w szerszym kontekście cywilizacyjno-kulturowym.
3. Dostrzeganie wpływu mediów na życie i zachowanie ludzi oraz całych społeczeństw.
4. Formułowanie ocen, opinii i recenzji wybranych informacji przekazywanych przez media.
5. Samodzielne tworzenie podstawowych komunikatów medialnych z wykorzystaniem modelu warsztatu pracy dziennikarza prasowego oraz radiowego lub telewizyjnego.


Ścieżka czytelniczo medialna uruchomiła mechanizm, którego nie można było rozruszać wcześniej, tzn. formalną odpowiedzialność wszystkich nauczycieli za przygotowanie uczniów do samokształcenia i uczenia się ustawicznego oraz racjonalnego i krytycznego odbioru mediów.
W praktyce wiodącą rolę w jej realizacji pełni nadal nauczyciel bibliotekarz wspólnie z nauczycielem polonistą lub nauczycielem posiadającym przeszkolenie w zakresie edukacji medialnej i dlatego bibliotekarz może w tej nowej sytuacji edukacyjnej potraktować realizację ścieżki jako narzędzie do poprawy efektywności pracy biblioteki, jako jeden z ważnych czynników marketingu wewnętrznego.
Reforma edukacji nie zmieniła zadań i charakteru biblioteki szkolnej, ale umocniła jej rolę w procesie edukacyjnym. Nadal należy ona do organizacji non – profit, świadczących dobra i usługi zaspokajające potrzeby społeczeństwa (szczególnie uczniów i nauczycieli), stara się kształtować określone typy zachowań konsumentów, próbuje uzyskać od społeczeństwa jego czas i pieniądze . Są to cele organizacji, które można traktować na równi z dążeniami firmy do osiągnięcia zysków. Ich realizacja, bowiem jest warunkiem długookresowej i pomyślnej działalności firmy. Wymaga to od nich projektowania i opracowania różnych programów produktów kierowanych do różnych konsumentów, a jednocześnie z sobą zgodnych i wzajemnie komplementarnych.
Centrum zainteresowania biblioteki stanowi konsument ( uczeń, nauczyciel) jako klient, darczyńca (rodzice) lub w „postaci” opinii społecznej. Organizacja ta jest zatem bliskie koncepcji marketingowej w sposobie działania, gdyż punktem wyjścia ich decyzji jest konsument „potrzebujący”. Można sformułować następujące korzyści, jakie może odnieść biblioteka szkolna, gdy będzie zorientowana na konsumentów i zarządzanie marketingowe :

- racjonalne wykorzystanie funduszy społecznych,
- oferowanie pożądanego przez klientów wolumenu i jakości świadczonych usług (efekt orientacji na klienta),
- umiejętność i technika kreowania prawidłowego wizerunku organizacji,
- sprawne określenie skali potrzeb i preferencji nabywców,
- łagodzenie problemów wynikających ze społecznego i ekonomicznego traktowania konsumentów,
- prowadzenie analizy kosztów społecznych,
- zmiana sposobu myślenia (podejścia całościowego i orientacji na klienta),
- organizowanie przedsięwzięć opartych na regułach ekonomicznych i ograniczenie spontaniczności działań),
- wzrost aktywności, przedsiębiorczości i innowacyjności w procesach usługowych.

Biblioteka szkolna, jak każdy podmiot, aby utrzymać swoją pozycję powinna w swoim działaniu wykorzystywać strategie marketingowe. Istnieje wiele różnych strategii marketingowych będących wynikiem oddziaływania różnych czynników. Biorąc pod uwagę dwa podstawowe tj. krąg aktualnych i potencjalnych nabywców oraz oferowany produkt, można wyróżnić cztery typy strategii:

- strategia penetracji rynku - polega na poszukiwaniu możliwości zwiększenia sprzedaży dotychczasowego produktu na dotychczasowym rynku,
- strategia rozwoju rynku - zakłada wejście z dotychczas sprzedawanym produktem na nowe rynki,
- strategia rozwoju produktu - zakłada wprowadzenie nowego, ulepszonego produktu na dotychczasowy rynek,
- strategia innowacji - jest najbardziej „ambitną” strategią, polega na wprowadzeniu przez przedsiębiorstwo nowych produktów na rynki, na których dotychczas nie działało.
Dostosowując te strategie do działalności biblioteki, można przedstawić je następująco:

Biblioteka wykorzystując strategię penetracji rynku dąży do tego, aby zwiększyć liczbę czytelników, a w rezultacie wypożyczanych książek. Prowadzi działania zmierzające do przekształcenia doraźnych czytelników w czytelników stałych. Biblioteka wykorzystując tę strategię działa na tym samym rynku, pragnie zwiększyć liczbę czytelników , dzięki którym działa i dla których działa. Cel ten może osiągnąć przez lepsze rozpoznanie popytu ( m. in. wynikającego z celów i treści ścieżek edukacyjnych), osłanianie własnego pola działania. Zwiększenie liczby czytelników można osiągnąć w dwojaki sposób: przyciągając nowych czytelników, po drugie dążąc do zwiększenia częstotliwości wypożyczanych książek (m. in. poprzez dostosowanie planu pracy
biblioteki do planu zajęć edukacyjnych).

Strategia rozwoju rynku może być stosowana, kiedy bibliotece zależy na pozyskaniu nowych grup czytelników, bez zmieniania asortymentu oferowanych książek. Stosowanie tej strategii wymaga wszechstronnej analizy możliwości działania na rynku, niezbędne jest przy tym dysponowanie wiedzą o potrzebach czytelników (m. in. wynikających ze standardów edukacyjnych w gimnazjum i liceum, treści ścieżek edukacyjnych).

Strategia rozwoju produktu oznacza zmianę, modyfikację właściwości użytkowych. Produkty te jednak spełniają wciąż swoje podstawowe funkcje na danym rynku. W bibliotece raczej nie jest możliwa zmiana wartości użytkowych książki, zmiana ta może polegać na ulepszeniu, usprawnieniu samego wypożyczania książek przez zastosowanie komputera. Dzięki skomputeryzowaniu biblioteki dostęp do książek jest łatwiejszy, łatwo sprawdzić czy dana pozycja jest w księgozbiorze, czy jest wypożyczona czy nie. Tę strategię stosuje się w celu zwiększenia możliwości wyboru dla dotychczasowych czytelników.

Strategia innowacji polega na oferowaniu nowych produktów i usług. Biblioteka stosując tę strategię może oprócz książek, prasy, czasopism również oferować kasety video, kasety magnetofonowe z tekstami książek, korzystanie z internetu, gdzie można znaleźć wiele informacji na każdy temat, również może oferować usługi kserograficzne, kiedy danej książki nie można wypożyczyć. Dzięki tym usługom biblioteka może pozyskać nowych czytelników i użytkowników.
Przyjęcie przez bibliotekę koncepcji marketingowej oznacza zmianę sposobu realizacji jej głównych celów. Zmiana ta ma polegać na kreowaniu pozytywnego wizerunku biblioteki i dostarczaniu satysfakcji użytkownikowi, co w konsekwencji ma doprowadzić do rozwoju placówki. Decydując się na wprowadzenie orientacji marketingowej każda organizacja, w tym biblioteka, powinna dostateczną uwagę poświęcić marketingowi wewnętrznemu, który uznaje się za najważniejszą formę działalności w organizacjach o rozwiniętej kulturze dbania o klienta. Szczególnego znaczenia nabierze on w organizacjach o charakterze usługowym, gdzie o sukcesie marketingowym w znaczny sposób decyduje marketing skierowany do personelu. Organizacja usługowa, chcąc działać efektywnie i sprzedawać swe usługi nabywcom, musi "sprzedawać pracę" zatrudnionemu personelowi. "Sprzedawanie pracy" to angażowanie i utrzymywanie najlepszych kadr, oddziaływanie na te kadry tak, aby spełniały swe obowiązki w pożądany sposób.
Zastosowanie marketingu wewnętrznego w bibliotece może w znaczący sposób poprawić efektywność jej pracy. Ten rodzaj marketingu obejmuje całokształt działań realizowanych w bibliotece i jest skierowany do pracowników mających kontakt z jej klientami oraz pracowników wspierających te działania w celu zapewnienia wysokiej jakości obsługi klientów biblioteki.
Marketing wewnętrzny opiera się na dwóch zasadach:
1. Wszyscy pracownicy są świadomi misji biblioteki, jej strategii i celów działania. W praktyce powinno to oznaczać wysokiej jakości kontakty pracowników biblioteki z jej użytkownikami oraz kontakty wewnętrzne miedzy pracownikami.
2. Każdy pracownik i każda komórka biblioteki współpracują ze sobą na zasadzie wewnętrznych nabywców i dostawców. Sytuacją optymalną jest osiągniecie możliwie wysokiego poziomu usług świadczonych wzajemnie przez poszczególne komórki i osoby.
Należy podkreślić, że w marketingu wewnętrznym szczególną wagę przywiązuje się do pracowników mających bezpośredni kontakt z klientem. Od ich umiejętności współpracy, wiedzy, osobowości, uprzejmości, przyjaznego nastawienia oraz fachowości zależy końcowa ocena pracownika biblioteki dokonana przez klienta zewnętrznego. Sposób traktowania klientów biblioteki ma zasadnicze znaczenie w ocenianiu ich kontaktów z biblioteką. Jeśli kontakty pracowników biblioteki z jej klientami przebiegają niewłaściwie, to można spodziewać się rezygnacji klientów z dalszego korzystania z biblioteki.
Wprowadzenie koncepcji marketingu wewnętrznego w praktyce wymaga świadomego i pełnego zaangażowania wszystkich pracowników biblioteki w realizację jej strategicznych celów, osiąganych przez zapewnienie możliwie wysokiego poziomu obsługi klientów.
Pierwszym krokiem w procesie przygotowania programu marketingu wewnętrznego jest analiza aktualnego poziomu obsługi klienta biblioteki. W tym celu można posłużyć się zestawem pytań:
- Czy wiadomo jakie są oczekiwania, każdej z grup klientów?
- Jakie oczekiwania stawiają nowe koncepcje edukacji?
- Jakie wrażenie odnoszą klienci po raz pierwszy wchodzący do biblioteki?
- Czy istnieją mechanizmy badania potrzeb klientów?
Następnie potrzebne będzie stworzenie standardów obsługi klientów. W kolejnym etapie należy wprowadzić system poprawy tam, gdzie jest potrzebny i szkolić każdego pracownika, aby zaakceptował nowe podejście. Pożądany jest pomiar działań, upewnienie się, czy cele zostały osiągnięte tak, jak to zaplanowano.
Wprowadzenie marketingu wewnętrznego w bibliotece powinno przynieść wiele korzyści. Do podstawowych należą:
- poprawa stosunków między różnymi pionami organizacyjnymi biblioteki w wyniku lepszej komunikacji i zrozumienia zadań innych komórek biblioteki;
- stworzenie klimatu sprzyjającego inicjatywom różnych pionów i komórek;
- zwiększenie stopnia integracji pracowników z biblioteką;
- znaczne poprawienie stopnia świadomości pracowników o celach i zamierzeniach biblioteki.
Należy wyraźnie podkreślić, że skuteczne wprowadzenie programu marketingu wewnętrznego wymaga zarówno jego formalizacji, konkretnego określenia osób odpowiedzialnych za jego realizację oraz zastosowania wymienionych strategii.
W bibliotece szkolnej w zreformowanej szkole umożliwi to rzetelne wdrożenie treści ścieżki czytelniczo – medialnej. Szczególnie ważnym elementem działań marketingowych na tym polu stanie się promocja. Ta sfera działań opierać się powinna na formach wewnątrz bibliotecznych i pozabibliotecznych, m. in. na bezpośrednim kontakcie z użytkownikiem, formach artystycznych i wydawniczych.




Proponowane przedsięwzięcia w realizacji zamierzeń promocyjnych z uwzględnieniem treści ścieżki czytelniczo – medialnej.


FORMY PROMOCJI DZIAŁANIA I STRATEGIE PRZEWIDYWANE EFEKTY
Zmiana organizacji pomieszczeń biblioteki i kwalifikacji bibliotekarzy - by zwiększyć skuteczność realizacji zamierzeń programowych ścieżki czytelniczo – medialnej dostosowanie pomieszczenia biblioteki do pełnienia funkcji pracowni interdyscyplinarnej poprzez organizację trzech pomieszczeń: odrębnej czytelni z wyposażeniem dla jednego zespołu klasowego, sali multimedialnej przeznaczonej do pracy indywidualnej i grupowej oraz wypożyczalni.
( strategia penetracji rynku)
- Komputeryzacja biblioteki i stworzenie nowoczesnej bazy danych wykorzystującej preferencje użytkowników, np. zestawienia bibliograficzne do realizacji różnych zagadnień dla maturzystów i nauczycieli w oparciu o zbiory biblioteki.
(strategia penetracji i rozwoju rynku)
- Wyposażenie biblioteki w nowoczesne nośniki informacji, np. internet, programy multimedialne.
(strategia innowacji)
- Podnoszenie kwalifikacji bibliotekarzy.
(strategia penetracji rynku)
Profesjonalnie zorganizowana usługa biblioteczna, kompetentny i zaangażowany personel są dobrze postrzegane przez użytkownika i przekonują do korzystania z bibliotecznej oferty. Stworzenie odpowiednich warunków lokalowych pozwoli skutecznie wdrożyć zagadnienia technologii pracy umysłowej, rozwijać wiedzę na temat dostępnych zasobów informacyjnych (tradycyjnych i nowoczesnych), podnieść kompetencje czytelnicze.
Bezpośredni kontakt z użytkownikiem - Rozmowy z użytkownikiem.
- Konkursy czytelnicze.
- Lekcje biblioteczne.
- Kiermasze książkowe – promocja nowości książkowych i wydawniczych.
- Realizacja różnych przedsięwzięć metodą projektu i ich prezentacja.
(strategia rozwoju produktu) Atrakcyjny sposób prezentacji oferty skutecznie wpływa na jakość świadczonych usług.
Koordynowanie przez bibliotekę realizacji projektów kształci umiejętność współpracy nauczycieli, sprzyja realizacji treści ścieżek edukacyjnych, szczególnie czytelniczo-medialnej.


Artystyczna - Plakaty informacyjne.
- Wystawy poświęcone określonej tematyce przygotowane w oparciu o zbiory biblioteki i zbiory wypożyczone.
- Spotkania autorskie, poetycko – muzyczne, promocyjne.
(strategia penetracji rynku)

- Działania czytelnicze inspirujące twórczość własną ( recytacje, prace plastyczne zainspirowane książką, twórczość literacka) Popularyzowanie twórczości artystycznej czy pisarskiej sprzyja wyobrażeniu o bibliotece jako miejscu ciekawych spotkań nie tylko bibliotecznych – wzrasta ranga biblioteki w szkole.
Wystawy, spotkania plakaty to metody pozwalające na podnoszenie kompetencji czytelniczych, kształcenie umiejętności łączenia wiedzy z różnych dziedzin, skuteczne wyselekcjonowanie potrzebnych treści.
Wydawnicza - Ulotki informacyjne powiadamiające o nowościach, zachęcające do uczestniczenia w organizowanych spotkaniach.
- Informatory o przygotowanych zestawieniach bibliograficznych.
- Monografie.
- Gazetki
(strategia rozwoju produktu, strategia penetracji rynku) Zaangażowanie bibliotekarzy w organizowanie działań promocyjnych zmierzających wszelkimi sposobami do zainteresowania otoczenia jej działalnością.
Przybliżenie wiedzy o warsztacie pracy dziennikarza, metodach i technikach perswazji i manipulacji stosowanej w mediach, przepisach prawa dotyczących mediów.
FORMY POZABIBLIOTECZNE
Lokalna prasa
Media elektroniczne
Współpraca z lokalnymi instytucjami - Artykuły do prasy lokalnej.
- Ogłoszenia.
- Strona internetowa szkoły.
- Organizowanie przedsięwzięć kulturalnych i edukacyjnych
- Zajęcia biblioterapeutyczne z wykorzystaniem dostępnych materiałów
(strategia innowacji, strategia rozwoju rynku) Informowanie społeczności lokalnej o najnowszych działaniach biblioteki. Dobre powiązania z lokalnymi mediami i lokalną prasą sprzyja rozpowszechnianiu dobrej opinii o bibliotece i zachęca do korzystania z jej zbiorów i proponowanych przez nią form.




Ze względu na ograniczenia finansowe biblioteka może realizować program promocji w oparciu o istniejącą bazę, przekształcając zbiory i opracowując je zgodnie z potrzebami klienta, może też zabiegać o sponsorów powołując się na konieczność realizacji założeń nowej podstawy programowej. Najwłaściwsze w tych warunkach będzie przyjęcie przez nią strategii penetracji rynku i rozwoju produktu. Podczas wdrażania promocji biblioteki założyć należy też systematyczną ewaluację. Posłuży ona do zbadania osiągnięć, jakie zachodzą w wyniku wprowadzonego programu. O efektach tego programu świadczyć będzie m. in. dążenie bibliotekarzy do doskonalenia i wprowadzenia innowacji, udoskonalanie systemu bibliotecznego, wzrost kompetencji czytelniczych i medialnych uczniów, poziom realizacji przedsięwzięć międzyprzedmiotowych realizowanych metodą projektu, zainteresowanie placówką przez społeczność lokalną.


BIBLIOGRAFIA

1. Dorożyński R., Marketing w bibliotece, „Poradnik Bibliotekarza”, 1990 nr 10.
2. ebib.oss.wroc.pl/2002/03huczek.php21-k przedruk za: Zarządzanie w organizacjach non-profit : stategie, marketing / red. nauk. Andrzej Chodyński, Marian Huczek, Irena Socha ; Wyższa Szkoła Ekonomiczno-Humanistyczna w Bielsku-Białej, Instytut Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej Uniwersytetu Śląskiego, Katedra Systemów i Technik Zarządzania Politechniki Łódzkiej filia w Bielsku-Białej. - Bielsko-Biała : Wyższa Szkoła Ekonomiczno-Humanistyczna, 2001.
3. Podstawa programowa kształcenia ogólnego. Rozporządzenie Ministra Edukacji i Sportu z dn. 6 listopada 2003 r..
4. Saniewska D., Vademecum nauczyciela bibliotekarza. Warszawa 2003.
5. Sójka J., Promocja w strategii marketingowej biblioteki, Poznań 1994.
6. Trybińska M., Marketing w bibliotece szkolnej, „Biblioteka w szkole”, 2003 nr 6.
7. Zyga L., Zadania bibliotekarza w zreformowanej szkole, „Biblioteka w szkole” 1999 nr 10.