Agresja i przemoc wśród młodzieży
Skąd się biorą?


   Agresja i przemoc w szkole to temat o którym ostatnio często się mówi. Problem jest tak poważny, ze dostrzegają go już nie tylko nauczyciele i psycholodzy. Zwłaszcza po tragicznych wydarzeniach gdy zdesperowane ofiary przemocy popełniły samobójstwa. Pobicia, kradzieże, wymuszenia, dręczenie, zastraszanie, poniżanie i inne formy agresji mają miejsce w polskich szkołach. Zjawisko ma tendencję wzrostową. Dlaczego mamy do czynienia z tak znacznym wzrostem aktów przemocy na terenie szkoły? Jeszcze do niedawna szkoła wydawała się o wiele bardziej bezpieczna, nie notowano tyle przypadków agresji. O rozmiarach zjawiska nadal wiemy niewiele, ponieważ nie wszyscy uczniowie decydują się mówić z obawy przed zemstą oprawców. Podobną postawę przejawiają często rodzice nawet jeśli wiedzą o problemach swojego dziecka. Także nauczyciele często bagatelizują informacje na temat tych zjawisk twierdząc, ze problem nie dotyczy ich uczniów czy ich szkoły.
   Problematyka agresji staje się coraz częściej przedmiotem wielu badań psychologicznych. Obecnie jest ona zjawiskiem powszechnym, ponad kulturowym, obejmującym powoli wszystkie środowiska społeczne i grupy wiekowe. Zjawiska agresji, przemocy i nietolerancji na skutek ich popularności i ciągłości tracą na niezwykłości i stają się trwałymi komponentami życia codziennego, systemu edukacji, kultury masowej, informacji, rozrywki i sportu.
Źródeł jest bardzo wiele i są one różnorodne.
   Zainteresowanie agresją wzrasta wraz z jej przenikaniem w codzienne życie ludzi. Już nie tylko wojny, obozy zagłady, porywanie zakładników, nie tylko pospolita przestępczość są jej wyrazem, ale również wzajemne kontaktowanie się ludzi bywa nasycone agresją. Jednym z najbardziej widocznych zjawisk dokonujących się wśród młodzieży w ciągu ostatnich lat jest ekspansja agresji. Samo zjawisko agresji było zawsze obecne wśród dzieci i młodzieży. To, co stanowi jego nowy wymiar to rozmiary, rozpowszechnienie, natężenie i dynamika. Powszechnie obserwujemy narastanie brutalności i bezwzględności zachowań agresywnych ludzi młodych. Wśród młodzieży zapanowała swoista moda na agresję.
Wskazując na rozmaite źródła rozpowszechniania się agresji mówi się o:
· kryzysie wychowania szkolnego,
· braku autorytetów wychowawczych
· osłabieniu funkcji wychowawczej rodziców,
· destrukcyjnym wpływie mediów.
Trudno jest wskazać na jedną przyczynę tego zjawiska. Jest ich wiele i są one ze sobą powiązane. Mają one związek z przemianami zachodzącymi w naszym społeczeństwie szczególnie w ciągu ostatnich lat. Rodzice przestają być dla swoich dzieci autorytetem.
Zmęczeni trudnościami codziennego życia, zgorzkniali rozczarowaniami i brakiem perspektyw, bywają napięci, rozdrażnieni, skłonni do wybuchów gniewu. Większość rodziców wymierza karę za agresywne zachowanie. Sprawia to, że dziecko bardzo szybko uczy się hamować agresję ale tylko w domu i w obecności rodziców. Dzieci karane przez rodziców za przejaw agresji zachowują się brutalnie poza domem i w szkole kompensując sobie w ten sposób wstrzemięźliwość domową. Rodzice ci z niedowierzaniem przyjmują skargi nauczycieli na złe zachowanie ich dziecka.
Paradoksalnie ci rodzice, którzy stosują kary fizyczne wobec agresywnie zachowujących się dzieci, kształtują właśnie te wzory zachowań, które pragną wyeliminować. Do często popełnianych błędów należy też nieświadome uczenie agresji poprzez udzielanie rad typu „bądź mężczyzną”, „rozpychaj się łokciami” „nie dawaj się”.
Uczą się także, że agresywne zachowanie bywa skuteczne. Dzieci nie uczą się na podstawie naszych słów, ale czynów.
Nastąpiła również zmiana warunków społecznych. Sposób na życie wypracowany przez rodziców okazuje się w dzisiejszych czasach nieprzydatny.
Wśród wielu rodzin obserwuje się utratę zdolności do pomagania dzieciom
w rozwiązywaniu ich życiowych spraw.
Dotyczy to w szczególności rodzin ubogich, gorzej wykształconych o niskiej pozycji społecznej. Zjawiska te rodzą u młodych ludzi poczucie zagubienia, lęku
i frustracji.
Obecnie w dobie liberalizmu pojawiła się nowa filozofia życiowa oparta na ekspansji, konkurencji i sukcesie. Jej istotą jest bezwzględna konkurencja, chęć osiągania sukcesów za wszelką cenę. Jest to filozofia której istotą jest uzyskiwanie przewagi nad innymi. Wartość człowieka jest mierzona jego przewagą nad drugim. Taką przewagę można zdobyć w różny sposób: ciężką pracą, sprytem i cwaniactwem, oszustwem, a także przy użyciu pięści.



    Dzisiejsza szkoła w której dominuje dydaktyka, pomijając funkcję wychowawczą i opiekuńczą jest także poważnym źródłem agresji.
Przemoc w szkołach występuje w relacji dziecko – dziecko, dziecko – nauczyciel oraz nauczyciel – dziecko. Przyczyny tego stanu rzeczy leżą po stronie nauczycieli i po stronie dzieci.

    Przyczynami przemocy ze strony dzieci wobec innych dzieci oraz dorosłych są:
Destruktywne grupy rówieśnicze, alkoholizm w rodzinie, bezrobocie, trudności materialne, narkomania, telewizja, wideo, kino, gry komputerowe, pisma młodzieżowe, rozbicie rodziny, brak kontaktu ze szkołą, niewydolność wychowawcza rodziny, agresja w rodzinie, znęcanie się nad dziećmi, brak akceptacji, patologia, zaburzenia emocjonalne, wady rozwojowe, zemsta za zbyt niskie oceny, poczucie skrzywdzenia.
Przyczynami przemocy ze strony nauczycieli wobec dzieci są: stres zawodowy, agresja ze strony dzieci, przepracowanie, niewykonywanie poleceń, niedocenianie zawodu, trudności materialne, niepewność pracy.
Najczęściej nauczyciele chcą kształtować uczniów według określonych wzorów, a uczeń chce być sobą, decydować o własnym rozwoju. Nauczyciele stawiają sobie za zadanie wyszukanie, czego uczeń nie umie, aby wystawić ocenę, a uczeń, by uniknąć oceny niedostatecznej, stara się ukryć swą niewiedzę. Nauczyciele wymagają posłuszeństwa i bezkrytycznego wykonywania poleceń, uczeń się buntuje. Szkoła często staje się instytucją, którą trudno polubić, doprowadza niektórych uczniów do rozpaczy, a nawet samobójstw.
Nauczyciele często okazuje niechęć uczniowi sprawiającemu kłopoty w szkole, wyśmiewają jego wypowiedzi, używają krzywdzących określeń. Na wywiadówkach piętnują wobec innych rodziców. Taki uczeń czuje się często skrzywdzony i upokorzony.
Budzi się wówczas u ucznia postawa agresywna i buntownicza. Bunt manifestuje się w formie aroganckich zachowań wobec dorosłych, lekceważenia obowiązków szkolnych, aspołecznych wybryków, itp. Uczeń boi się oceny niedostatecznej, klasówek czy odpowiedzi ustnej. Ocenom negatywnym towarzyszy poczucie małej wartości. Często nauczyciel, stawiając ocenę niedostateczną w obecności klasy kpi z ucznia, nazywa go leniem lub nieukiem. Narastające niepowodzenia szkolne, brak możliwości opanowania zbyt trudnego programu stanowią jedną z głównych przyczyn wzrostu zachowań agresywnych, chuligaństwa, narkotyzowania się, przestępczości. Szkodliwym sposobem dyscyplinowania uczniów są kary fizyczne, dziecko uderzone przez nauczyciela jest bezsilne, mimo, że wie, iż nauczyciel nie ma go prawa uderzyć. U tak ukaranego dziecka może powstać żal i chęć zemsty, chęć czynienia na przekór. Kary fizyczne są wyrazem bezsilności pedagogicznej tych osób, które nie znajdują innych możliwości dyscyplinowania wychowanków, a jednocześnie wzmacniają bardzo silne zachowania agresywne uczniów, gdyż w tym przypadku działa zarówno mechanizm modelowania, jak i frustracja.
Równie szkodliwym sposobem jest krzyk nauczyciela, zdenerwowany nauczyciel często używa różnych złośliwych epitetów upokarzających ucznia.
   W okresie transformacji ustrojowej niepokoje nauczycieli związane z możliwością utraty pracy, niskim pensjami odbijają się na stosunkach interpersonalnych w szkole. Agresywność niektórych nauczycieli odzwierciedla się w wygórowanych wymaganiach, surowych ocenach, zmuszaniu dzieci do podporządkowywania się ich woli.. Często nauczyciele w poczuciu bezsilności – czasem fizycznej, a częściej wynikającej z niewiedzy jak skutecznie reagować, jak przerwać tą sytuację, jak rozmawiać ze sprawcą, jak rozmawiać z ofiarą, jak zapobiegać zjawisku przemocy w szkole, reagują zbyt słabo lub wcale.
   Nauczyciel nietolerancyjny, autorytatywny znajdzie w klasie wielu uczniów nie umiejących sprostać jego wymaganiom i będzie ich uważać za uczniów sprawiających trudności wychowawcze.
   Nauczyciel musi mieć świadomość, że może wzbudzać agresję gdy:
Zbyt dużo wymaga nie uwzględniając możliwości uczniów
Nie docenia wysiłku skupiając się tylko na negatywach
Stosuje kary nie wzmacniając zachowań pozytywnych
Jest niesprawiedliwy w ocenianiu uczniów
Jest chłodny emocjonalnie
Poniża, ośmiesza , straszy
Krzyczy, stosuje kary fizyczne
Nie umie rozwiązywać sytuacji problemowych wśród uczniów

Uczeń jest w stanie polubić szkołę wówczas, kiedy zaspokaja w niej swoje potrzeby, nie jest zagrożony upokorzeniem, szyderstwem czy ironią ze strony nauczyciela i kolegów, kiedy wymaga się od niego tyle, na ile go stać. W takich warunkach łatwo o dobre samopoczucie, radość ze współżycia z kolegami, radość z uzyskanych sukcesów. Oczywiście nie jest to możliwe do zrealizowania w stosunku do całej szkoły czy choćby klasy.

Przyczyna agresji są też: brak zainteresowań, nuda, nieumiejętność słuchania i nieumiejętność rozmawiania. We współczesnej dobie coraz bardziej słabnie profilaktyczna działalność szkół i instytucji zobowiązanych do wspomagania rodziny i przeciwdziałania niedostosowaniu społecznemu dzieci. Instytucje oświatowe coraz częściej tkwią w kryzysie. Ich oferty często przegrywają z kasetami wideo lub barwną ulicą. Nie zapewniają nawet pracy, a wymagająca wysiłku edukacja wydaje się uczniom coraz mniej pociągająca i potrzebna. W społeczności szkolnej występowanie przemocy ułatwia przede wszystkim utrzymywanie tabu wobec problemu. Nauczyciele patrzą na przemoc i nie reagują, rzadko przeciwdziałają powstaniu uczucia zagrożenia i lęku u złego ucznia a problemy wychowawcze mogą sprawić również zdolni uczniowie. Wyprzedzając swoich rówieśników dojrzałością intelektualną, mogą zostać izolowani od grupy. Przyczyną tego mogą być cechy osobowości takiego ucznia, np.: egoizm, zarozumiałość, niekoleżeńskość. Szereg zjawisk wskazuje na związek między nieprzystosowaniem dzieci zdolnych do wymagań szkoły a systemem wychowawczym i osobowością nauczycieli. Większość wymagań stawianych uczniom zależy od nauczyciela.
   W dziedzinie organizacji wolnego czasu i opieki nad uczniem nie będącej mocnym elementem systemu oświaty także występują luki. Rażąco zredukowano ofertę zajęć pozalekcyjnych, pozaszkolnych i wyrównawczych. Zlikwidowano wiele świetlic, ognisk wychowawczych. Wielu uczniom dokucza nuda i bezczynność, po lekcjach nie wiedzą, co z sobą zrobić. Na atrakcyjne zajęcia pozaszkolne potrzebne są pieniądze, których coraz częściej nie mają nie tylko rodzice, ale i władze oświatowe, powiatowe i gminne.
W szkole nie stara się stymulować młodzieży do wyrażania i nazywania własnych uczuć. W środowisku rodzinnym także brakuje czasu na rozmowy, podczas których dzieci miałyby okazję opowiadać o swoich uczuciach i nurtujących je problemach. Dlatego też młodzież ma trudności z określaniem własnych stanów emocjonalnych.

   Problem przemocy w szkole jest tak stary jak stara jest szkoła, z tą różnicą, że ciągle zmieniają się jej uwarunkowania i formy. Właśnie ta zmienność jest bardzo trudna do przewidzenia, uniemożliwia wypracowanie uniwersalnych metod zapobiegania brutalności i zwalczania jej w społeczności szkolnej.
Dopóki szkoła będzie formalistycznie traktować podopiecznych, dopóki nie nauczy się uwzględniać w realizacji treści nauczania wciąż zmieniających się potrzeb, tak długo będzie uruchamiała u zdezorientowanych uczniów mechanizmy obronne i kompensacyjne, do których należy m.in. przemoc, agresywne reagowanie.

    Współczesny, pragmatycznie myślący pedagog musi podejmować próby minimalizowania tej niekorzystnej tendencji narastania przemocy. Tymczasem nauczyciele dosyć często uważają, że “Nie mają interesu” w tym, żeby informować o problemach dyrekcję szkoły. Uważają, że to tylko nadweręży ich reputację, jako niewydolnego nauczyciela i pogorszy jego wizerunek. Przypuszczalnie utożsamiają to również z przyznaniem się do własnej niekompetencji wychowawczej.

   Te błędne przekonania sprawiają, że nauczyciele często alarmują już po fakcie, gdy dojdzie do dotkliwego pobicia lub wymuszenia znacznych kwot, albo gdy to ofiarą przemocy staje sam nauczyciel. Potrzebą chwili jest zatem stała współpraca nauczycieli z pedagogiem, policją poprzez wspólne spotkania, organizowanie prelekcji dla uczniów w celu uświadomienia im zagrożeń i sankcji karnych wynikających ze stosowania przemocy wobec rówieśników.

   Trzeba w szczególności dążyć do odbudowy autorytetu nauczyciela, gdyż jego brak powoduje, że uczniowie im nie ufają, a tym samym – nie próbują informować ich o doznawanej lub obserwowanej przemocy.

przygotowała; Barbara Lebedyńska

---

Wyróżnić można różne przejawy agresji ze strony młodzieży

1. Objawy agresji skierowanej na swoich rówieśników:
· u chłopców:
· zamierzone znęcanie się nad kolegami, psychiczne, społeczne, krzywdzenie materialne,
· zmuszanie do palenia, picia, brania narkotyków,
· przemoc fizyczna, bicie, kopanie, zamykanie, popychanie,
· ośmieszanie, zastraszanie,
· wymuszenia finansowe, wyłudzanie pieniędzy, rabunki,
· szykanowanie, wulgaryzmy, szantaż, groźby.
· u dziewcząt:
· izolowanie od grupy,
· plotkowanie, namawianie się, przezwiska, dowcipy, ośmieszanie,
· obmawianie, oczernianie, szkalowanie,
· zastraszanie,
· zmuszanie do palenia, picia , brania narkotyków.
2. Objawy agresji skierowane na nauczycieli i pracowników szkoły:
· niechęć do nauki (przychodzą bez zeszytów, nieprzygotowani),
· lekceważący stosunek do nauczycieli,
· arogancja wobec nauczycieli i innych pracowników szkoły,
· agresywny, bierny opór wobec nauczyciela,
· wulgaryzmy w stosunku do pracowników szkoły,
· groźby wobec nauczycieli,
· odosobnione przypadki przemocy fizycznej.
3. Objawy agresji skierowanej na budynek szkoły:
· dewastacja sprzętu szkolnego: urywanie klamek, malowanie po ścianach, niszczenie ławek i krzeseł, niszczenie urządzeń sanitarnych w toaletach,
· kradzieże pomocy dydaktycznych.
4. objawy agresji skierowanej na rodziców:
· izolowanie się od domu rodzinnego,
·agresja bierna: próba dokuczenia bez ryzyka otwartego konfliktu
· aroganckie zachowanie w stosunku do rodziców,
· wyzwiska.

Agresor najczęściej wyróżnia się:
impulsywnością
niską samooceną
brakiem odporności na stres
lękiem
prestiżem w otoczeniu
brakiem poczucia wstydu
zewnętrzną sterownością
kłopotami przystosowawczymi
jest wybierany na lidera
Natomiast najczęstsze cechy ofiary to:
Niska samoocena
Wrażliwość
Dolegliwości somatyczne
Ukrywanie własnych potrzeb
Słaby kontakt z rówieśnikami
Bierność
Utrata tożsamości